Đầu năm nay, một đoạn video ghi lại lễ tốt nghiệp đại học đã nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội.
Tại bục phát biểu, một lãnh đạo cấp cao của một doanh nghiệp chuyên về AI đang chia sẻ bài diễn văn chúc mừng các cử nhân khối ngành nghệ thuật và khoa học xã hội. Đến một thời điểm, nữ diễn giả hào hứng khẳng định trí tuệ nhân tạo chính là cuộc cách mạng công nghiệp tiếp theo.
Ngay lập tức, hàng loạt tiếng la ó vang lên từ phía sinh viên. Rất dữ dội.
Thế nhưng, điều khiến khoảnh khắc đó trở nên viral lại chính là phản ứng của vị diễn giả. Chị tỏ ra thực sự ngỡ ngàng, gần như chết sững trước thực tế rằng một hội trường đầy ắp những cử nhân trẻ tuổi vừa tốt nghiệp lại không hề cảm thấy hào hứng khi nghe đến từ "AI".
Chúng ta đã chứng kiến hai thái cực tương lai va chạm trực diện ngay trong thời gian thực. Một bên say sưa nói về sự đổi mới và tốc độ tăng tốc; bên kia ngồi đó, chật vật tự hỏi liệu họ có còn một chỗ đứng trong bức tranh tương lai vừa được vẽ ra hay không.
Phần lớn các bình luận sau đó đều quy kết phản ứng ấy là nỗi sợ công nghệ hoặc sự kháng cự đổi thay. Nhưng cách giải thích đó quá hời hợt.
Hầu hết người trẻ hiện nay đã sử dụng AI như một thói quen thường trực. Họ dùng nó để lên ý tưởng, tóm tắt những email dài dòng thành ba gạch đầu dòng gọn gàng, hay thâm chí tra cứu xem sự kết hợp ngẫu hứng giữa mấy gói tương ớt, một hộp ngô và một gói mì tôm trong tủ lạnh có thể biến thành bữa tối được không. Và câu trả lời thường là có.
Điều đó cho thấy, những phản ứng bài xích đối với AI vốn bắt nguồn sâu xa hơn nhiều so với bản thân các công cụ công nghệ.
Điều mà nhiều người đang phản ứng chính là cảm giác rằng các cuộc bàn luận về tương lai công việc ngày càng xoay quanh hiệu suất, tự động hóa và lợi nhuận, trong khi lại rời xa thực tế con người đang phải trải qua trong cuộc chuyển đổi đó.
AI sở hữu tiềm năng đáng kinh ngạc. Chúng ta đã thấy công nghệ này thúc đẩy các bước đột phá y tế, mở rộng khả năng tiếp cận, giảm thiểu công việc lặp đi lặp lại và mở ra những chân trời sáng tạo từng đòi hỏi nguồn lực khổng lồ. Phần lớn những điều này thực sự mang lại sự hào hứng vô cùng ý nghĩa.
Nhưng phần lớn các cuộc thảo luận ồn ào nhất về AI hiện nay không thực sự xoay quanh việc làm cho cuộc sống con người phong phú hơn, ổn định hơn hay ý nghĩa hơn. Chúng xoay quanh năng suất. Quy mô. Cắt giảm chi phí. Tốc độ. Làm nhiều hơn với ít nhân sự hơn.
Mọi người đều nhận ra điều đó.
Đặc biệt là những nhân sự trẻ đang bước chân vào các ngành nghề mà công việc cấp thấp đã bắt đầu dịch chuyển, công việc sáng tạo ngày càng có nguy cơ bị mất giá, và các con đường truyền thống từng giúp họ tích lũy kinh nghiệm và sự tự tin đang trở nên mờ mịt hơn.
Ở một số lĩnh vực, những công việc từng được giao cho thực tập sinh hay nhân viên cấp dưới để họ học hỏi, vật lộn với thử thách và đặt câu hỏi nay đang dần bị tự động hóa trước cả khi những gương mặt mới có cơ hội tự mình trải nghiệm.
Chuyện gì sẽ xảy ra với sự trưởng thành của con người khi những công việc từng giúp họ thử nghiệm, mắc lỗi và rèn luyện khả năng phán đoán đang dần biến mất hoặc thay đổi triệt để? Chuyện gì sẽ xảy ra với bản sắc sáng tạo khi những gì ai đó phải mất nhiều năm vun đắp nay có thể bị sao chép chỉ trong vài giây? Chuyện gì sẽ xảy ra khi mọi người bắt đầu cảm thấy những khía cạnh của bản thân mà họ đã nỗ lực xây dựng nhất ngày càng trở nên khó đo lường và dễ bị thay thế hơn?
Đó không phải là những nỗi sợ vô lý. Đó là những trăn trở rất đỗi con người.
Nhà nghiên cứu và xã hội học Ruha Benjamin thường xuyên bác bỏ quan điểm cho rằng công nghệ mang tính trung lập hoặc là một điều tất yếu phải xảy ra. Tương lai được định hình bởi những lựa chọn, ưu tiên và trí tưởng tượng của con người. Việc ai là người được tính đến trong quá trình kiến tạo tương lai đó đóng vai trò vô cùng quan trọng.
Góc nhìn này càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, bởi phần lớn các cuộc thảo luận về AI hiện nay chỉ tập trung vào năng lực kỹ thuật mà cố tình né tránh một câu hỏi gai góc hơn: Ai vẫn cảm thấy mình hiện hữu và có giá trị bên trong bức tranh tương lai vừa được mô tả?
Những nhà lãnh đạo được tin tưởng ở thời điểm hiện tại là những người sẵn sàng dấn thân vào câu hỏi đó thay vì vội vã lướt qua. Họ là những người thừa nhận rằng con người hoàn toàn có thể vừa cảm thấy tò mò nhưng cũng vừa bất an; vừa hào hứng lại vừa kiệt sức; vừa hy vọng nhưng cũng đầy hoài nghi.
Mọi người đều nhận thức rõ khi các cuộc thảo luận về AI chỉ xoay quanh việc cắt giảm nhân lực và tối ưu hóa sản lượng. Và họ cũng nhận ra ngay khi nhà lãnh đạo thực sự lên tiếng về việc giảm tải áp lực, tạo ra khả năng tiếp cận, bảo vệ các cơ hội học tập, hay mở rộng không gian cho những công việc thực sự có ý nghĩa.
Thực tế công việc mới đang đặt ra một trách nhiệm lãnh đạo hoàn toàn khác.
Khi AI định hình lại hoặc xóa bỏ một số công việc cấp thấp truyền thống, các nhà lãnh đạo cần phải tư duy một cách có chủ đích hơn về cách con người thực sự học hỏi và trưởng thành ngay từ những bước đầu tiên.
Năng lực phán đoán của con người phát triển một cách chậm rãi. Nó được bồi đắp qua việc thử nghiệm, vấp váp, tham gia vào những cuộc thảo luận hóc búa, đặt ra những câu hỏi ngô nghê và thỉnh thoảng được trao trọn niềm tin vào một nhiệm vụ trước khi thực sự cảm thấy sẵn sàng.
Sự trưởng thành ấy sinh ra từ việc kiên nhẫn đối diện với sự mơ hồ đủ lâu để hình thành nên quan điểm và góc nhìn riêng, trước khi vội vã nhờ đến sự trợ giúp của AI.
Hoạt động kèm cặp (mentorship) hiếm khi diễn ra chớp nhoáng. Sáng tạo thường là một quá trình ngổn ngang và đầy xáo trộn. Sự tự tin được bồi đắp thông qua thực tiễn, những buổi trao đổi, sự bất an và cả nguồn lực hỗ trợ. Một số tiến trình phát triển chuyên môn có ý nghĩa sâu sắc nhất lại diễn ra trong những khoảnh khắc rất khó để đo lường và hoàn toàn không thể tự động hóa một cách gọn gàng.
Rất nhiều nhân sự trẻ đang chật vật tìm kiếm ranh giới đó trong thời gian thực: Khi nào AI thực sự hỗ trợ quá trình phát triển? Và khi nào nó đang âm thầm tước đi những vấp váp, thử nghiệm và lặp đi lặp lại từng giúp con người xây dựng niềm tin vào tư duy của chính mình?
Hiện tại, chưa có một đáp án chung cho tất cả. Chính sự mơ hồ đó là một phần nguyên nhân khiến giai đoạn này mang lại cảm giác vô cùng kỳ lạ về mặt tâm lý.
Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi cách thức công việc diễn ra. Vấn đề không nằm ở việc AI có thuộc về nơi làm việc hay không. Câu hỏi cốt lõi là: những loại hình học tập, kèm cặp, sáng tạo và phát triển con người nào sẽ được các nhà lãnh đạo tạo không gian dung dưỡng khi song hành cùng AI?
Bởi vì con người vẫn đang loay hoay tìm cách lớn lên bên trong những hệ thống đang chuyển dịch nhanh hơn cả thiết kế của những lối đi cũ.
