Self leadership là gì? Vì sao lãnh đạo bản thân quan trọng?

Công việc đang thay đổi nhanh hơn khả năng thích ứng của nhiều cá nhân và tổ chức. Doanh nghiệp ngày càng tinh gọn, các nhóm làm việc phân tán hơn, trí tuệ nhân tạo đẩy nhanh tốc độ xử lý công việc, trong khi nhà quản lý phải phụ trách nhiều nhân sự với quỹ thời gian hạn chế.

Trong bối cảnh đó, nhân viên khó có thể chờ đợi người quản lý đưa ra chỉ dẫn chi tiết cho mọi quyết định. Mỗi người cần biết xác định mục tiêu, chủ động giải quyết vấn đề, tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp và chịu trách nhiệm với kết quả công việc của mình. Đó là lý do Self Leadership, hay lãnh đạo bản thân, đang trở thành một trong những năng lực nền tảng của môi trường làm việc hiện đại.

Self Leadership là gì?

Self Leadership (lãnh đạo bản thân) là khả năng chủ động tác dộng đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của chính mình nhằm đạt được mục tiêu mong muốn. Người có năng lực tự lãnh đạo biết mình cần hướng đến điều gì, nhận diện những yếu tố đang cản trở bản thân và lựa chọn cách hành động phù hợp. Họ có khả năng quản trị phản ứng, đưa ra quyết định có chủ đích, giải quyết vấn đề chủ động và tìm kiếm những nguồn lực cần thiết để hoàn thành công việc.

Tự lãnh đạo không có nghĩa là một cá nhân phải tự mình xử lý mọi vấn đề hoặc hoạt động tách biệt với người quản lý. Bản chất của Self Leadership là trở thành một đối tác chủ động và có trách nhiệm hơn trong quá trình lãnh đạo. Thay vì chờ đợi người khác nhận ra khó khăn của mình, người có năng lực tự lãnh đạo sẽ chủ động làm rõ mục tiêu, trao đổi về những vướng mắc và yêu cầu sự định hướng hoặc hỗ trợ phù hợp.

Lãnh đạo bắt đầu từ khả năng gây ảnh hưởng

Một quan niệm khá phổ biến là năng lực lãnh đạo chỉ cần thiết khi một người được bổ nhiệm vào vị trí quản lý. Tuy nhiên, lãnh đạo về bản chất là một quá trình gây ảnh hưởng.

Mỗi cá nhân đều có thể tạo ảnh hưởng đến đồng nghiệp, khách hàng, đội nhóm, tổ chức và chính bản thân mình. Vì vậy, năng lực lãnh đạo có thể được hình thành từ trước khi một người có chức danh quản lý.

Self Leadership chính là việc áp dụng các nguyên tắc lãnh đạo vào bên trong bản thân. Đó là khả năng:

• Xác định mục tiêu và ưu tiên rõ ràng;
• Quản trị suy nghĩ, cảm xúc và phản ứng;
• Đưa ra lựa chọn có chủ đích;
• Chủ động giải quyết vấn đề;
• Giao tiếp rõ ràng về nhu cầu và kỳ vọng;
• Chịu trách nhiệm với quyết định và kết quả;
• Liên tục học hỏi và điều chỉnh cách làm việc.

Trong môi trường có tốc độ cao và nhiều yếu tố chưa chắc chắn, những nhân viên có khả năng thích ứng, chủ động và biết ưu tiên công việc thường tạo ra giá trị lớn hơn những người chỉ hành động khi nhận được hướng dẫn đầy đủ.

Vì sao Self Leadership trở thành năng lực thiết yếu?

1. Môi trường làm việc ngày càng phi tập trung

Nhiều doanh nghiệp đang giảm bớt các tầng quản lý, mở rộng phạm vi phụ trách của nhà quản lý và đưa quyền ra quyết định đến gần hơn với nơi công việc thực tế diễn ra. Sự thay đổi này có thể xuất phát từ các chiến lược chuyển đổi, yêu cầu tối ưu chi phí hoặc nhu cầu phản ứng nhanh hơn với thị trường.

Dù nguyên nhân là gì, người lao động đều có ít cơ hội hơn để chờ đợi chỉ dẫn từ cấp trên.

Quyết định ngày càng cần được đưa ra ở nơi gần khách hàng hơn, sát với vấn đề hơn và gần với thực tiễn hành động hơn. Điều này đòi hỏi mỗi nhân viên phải hiểu định hướng chung, đánh giá tình huống và hành động trong phạm vi trách nhiệm của mình. Trong mô hình tổ chức đó, năng lực lãnh đạo không còn tập trung ở một số vị trí nhất định. Tinh thần lãnh đạo cần được phân bổ ở mọi cấp độ.

2. Nhà quản lý có ít thời gian hơn cho từng nhân viên

Khi cơ cấu tổ chức trở nên tinh gọn, một nhà quản lý thường phải phụ trách nhiều người hơn. Họ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng, hỗ trợ, phản hồi và phát triển đội ngũ, nhưng khó có thể theo sát từng nhiệm vụ hoặc quyết định.

Nhân viên biết cách chuẩn bị trước khi trao đổi với cấp trên sẽ tận dụng hiệu quả hơn những tương tác có giới hạn này. Thay vì chỉ trình bày vấn đề, họ có thể xác định rõ:

• Mục tiêu cần đạt được là gì;
• Vấn đề cụ thể đang gặp phải;
• Những phương án đã cân nhắc;
• Quyền hạn nào họ đang có;
• Sự định hướng hoặc hỗ trợ nào thực sự cần thiết.

Cách tiếp cận này giúp người quản lý tập trung vào việc huấn luyện và tháo gỡ rào cản, thay vì phải trực tiếp giải quyết mọi việc thay cho nhân viên.

3. AI đang thay đổi cách con người tạo ra giá trị

Các công cụ AI có thể hỗ trợ nghiên cứu, phân tích, tổng hợp thông tin, xây dựng ý tưởng và xử lý nhiều nhiệm vụ trong thời gian ngắn. Những công việc từng cần nhiều giờ có thể được hoàn thành trong vài phút.

Tuy nhiên, tốc độ xử lý chưa đồng nghĩa với chất lượng quyết định. Con người vẫn cần đánh giá độ tin cậy của thông tin, nhận diện giả định sai lệch, đặt câu hỏi phản biện và xác định điều gì thực sự quan trọng. Trong môi trường có AI, giá trị của con người ngày càng thể hiện rõ qua:

• Khả năng phán đoán;
• Tư duy phản biện;
• Nhận thức về bối cảnh;
• Đạo đức và trách nhiệm;
• Khả năng xác định vấn đề đúng;
• Năng lực đưa ra quyết định cuối cùng.

AI có thể đóng vai trò như một trợ lý hoặc người đồng hành giải quyết vấn đề, nhưng ý định, sự lựa chọn và trách nhiệm vẫn thuộc về con người. Vì vậy, công nghệ càng thúc đẩy phần kỹ thuật của công việc, năng lực tự lãnh đạo càng trở nên quan trọng.

4. Sự thay đổi và mơ hồ trở thành trạng thái thường xuyên

Trong một môi trường ổn định, nhân viên có thể dựa vào quy trình, kinh nghiệm và các chỉ dẫn đã có. Khi thị trường liên tục thay đổi, những phương pháp từng hiệu quả có thể nhanh chóng trở nên lỗi thời. Người có năng lực tự lãnh đạo thường thích ứng tốt hơn vì họ không xem một cách làm nhất định là lựa chọn duy nhất. Họ quan sát sự thay đổi, đặt câu hỏi về các giả định và sẵn sàng điều chỉnh phương pháp.

Khả năng này giúp cá nhân duy trì sự chủ động ngay cả khi chưa có đầy đủ thông tin hoặc khi hướng đi phía trước chưa hoàn toàn rõ ràng.

Tự lãnh đạo không đồng nghĩa với tự lực hoàn toàn

Một trong những cách hiểu sai về Self Leadership là cho rằng nhân viên giỏi phải tự mình làm mọi việc và không cần hỗ trợ. Thực tế, người có năng lực tự lãnh đạo hiểu rõ khi nào mình có thể tự quyết định và khi nào cần yêu cầu định hướng. Họ không né tránh sự hỗ trợ, nhưng cũng không chuyển toàn bộ trách nhiệm cho người khác.

Một cá nhân có thể rất chủ động trong một nhiệm vụ quen thuộc, nhưng vẫn cần được hướng dẫn khi đảm nhận một công việc mới. Năng lực và mức độ tự tin của mỗi người có thể thay đổi tùy theo mục tiêu, vai trò và hoàn cảnh cụ thể.

Vì vậy, tự lãnh đạo bao gồm khả năng tự đánh giá mức độ sẵn sàng của bản thân, sau đó chủ động tìm kiếm mức độ định hướng và hỗ trợ phù hợp.

Vì sao lãnh đạo bản thân thường khó?

Self Leadership đòi hỏi mỗi người chịu trách nhiệm với hành động, phản ứng, sự phát triển, thành công và cả những thất bại của mình. Điều này cần sự tự nhận thức, kỷ luật, khả năng phục hồi và tinh thần chủ động. Dưới áp lực, con người dễ quay lại những phản ứng quen thuộc như trì hoãn, đổ lỗi, né tránh quyết định hoặc chờ đợi người khác giải quyết vấn đề.

Một số rào cản phổ biến đối với khả năng tự lãnh đạo gồm:

• Không rõ mục tiêu hoặc tiêu chuẩn thành công;
• Sợ mắc sai lầm;
• Thiếu tự tin vào năng lực bản thân;
• Cho rằng mình không có quyền ảnh hưởng;
• Chờ đợi chỉ dẫn hoàn hảo;
• Ngại yêu cầu hỗ trợ;
• Tin rằng hoàn cảnh bên ngoài quyết định hoàn toàn kết quả;
• Duy trì những giả định cũ về điều mình có thể hoặc không thể làm.

Do đó, phát triển Self Leadership cần bắt đầu từ việc thay đổi cách một người nhìn nhận bản thân, công việc và khả năng tạo ảnh hưởng của mình.

3 tư duy giúp mở khóa năng lực tự lãnh đạo

1. Làm chủ con đường của chính mình

Tự lãnh đạo bắt đầu từ niềm tin rằng mỗi người có thể chủ động định hình sự phát triển và lựa chọn của mình. Dù không thể kiểm soát mọi hoàn cảnh, chúng ta vẫn có thể lựa chọn cách phản ứng và hành động trong phạm vi ảnh hưởng.

Trong một cuộc khảo sát lớn ở Mỹ, các nhà nghiên cứu tại Gallup và Quỹ Gia đình Walton phát hiện ra rằng “cảm giác tự chủ, tức niềm tin rằng mỗi người có thể định hình con đường của mình, là yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất về mức độ thành công trong cuộc sống”. Theo đó, khi một người nhìn nhận bản thân là chủ thể của sự phát triển, họ có xu hướng chủ động hơn trong việc đặt mục tiêu, tìm kiếm cơ hội, xây dựng năng lực và chịu trách nhiệm với quyết định.

Thay vì hỏi: “Tại sao điều này lại xảy ra với tôi?”, người có tư duy làm chủ thường đặt câu hỏi: “Tôi có thể làm gì tiếp theo để cải thiện tình hình?”

2. Thách thức những giả định ràng buộc

Nhiều rào cản trong công việc xuất phát từ những giả định chưa được kiểm chứng:

• “Tôi không có đủ quyền để đề xuất.”
• “Cấp trên chắc chắn sẽ không đồng ý.”
• “Tôi phải có đầy đủ thông tin mới có thể bắt đầu.”
• “Tôi chưa đủ kinh nghiệm để đưa ra ý kiến.”
• “Cách này đã được sử dụng lâu rồi nên không thể thay đổi.”

Khi những giả định này không được xem xét, chúng có thể giới hạn hành động và khiến cá nhân bỏ qua các lựa chọn khả thi. Người có năng lực tự lãnh đạo biết tạm dừng để kiểm tra lại niềm tin của mình. Họ phân biệt giữa rào cản thực tế và rào cản do cách suy nghĩ tạo ra.

Việc đặt câu hỏi về những giới hạn giả định thường giúp mỗi người nhận ra rằng mình có nhiều lựa chọn, nguồn lực và khả năng ảnh hưởng hơn so với suy nghĩ ban đầu.

3. Nhận biết các nguồn sức mạnh sẵn có

Nhiều người cho rằng quyền lực chỉ đến từ chức danh hoặc vị trí trong tổ chức. Trên thực tế, mỗi cá nhân có thể sở hữu nhiều nguồn sức mạnh khác nhau, chẳng hạn:

• Kiến thức chuyên môn;
• Kinh nghiệm thực tế;
• Khả năng tiếp cận thông tin;
• Các mối quan hệ;
• Uy tín cá nhân;
• Kỹ năng giao tiếp;
• Khả năng kết nối con người;
• Sự hiểu biết về khách hàng;
• Năng lực giải quyết một vấn đề cụ thể.

Khi nhận diện được những nguồn sức mạnh này, cá nhân có thể sử dụng chúng để đề xuất ý tưởng, huy động sự hỗ trợ, tạo ảnh hưởng và thúc đẩy công việc tiến lên. Self Leadership vì vậy không phụ thuộc hoàn toàn vào quyền hạn chính thức. Nó bắt đầu từ khả năng sử dụng có trách nhiệm những nguồn lực và ảnh hưởng mà mỗi người đang có.

Làm thế nào để phát triển năng lực Self Leadership?

1. Xác định rõ mục tiêu và kết quả mong đợi

Sự chủ động chỉ thực sự hiệu quả khi cá nhân hiểu mình đang hướng đến điều gì. Trước mỗi nhiệm vụ, cần làm rõ mục tiêu, mức độ ưu tiên, tiêu chuẩn thành công, thời hạn và phạm vi quyền hạn. Nếu mục tiêu chưa rõ, người có năng lực tự lãnh đạo sẽ chủ động đặt câu hỏi thay vì hành động dựa trên phỏng đoán.

2. Đánh giá mức độ sẵn sàng của bản thân

Mỗi nhiệm vụ đòi hỏi mức độ năng lực và cam kết khác nhau. Một người có thể thành thạo ở lĩnh vực này nhưng còn thiếu kinh nghiệm ở lĩnh vực khác. Việc tự đánh giá giúp cá nhân nhận biết mình đang thiếu kiến thức, kỹ năng, sự tự tin hay động lực. Từ đó, họ có thể xác định loại hỗ trợ phù hợp, chẳng hạn hướng dẫn cụ thể, phản hồi, nguồn lực, đào tạo hoặc khích lệ.

3. Chủ động yêu cầu sự định hướng và hỗ trợ

Người quản lý khó có thể nhận biết chính xác nhu cầu của từng nhân viên nếu họ không được chia sẻ rõ ràng. Thay vì nói “Tôi không làm được”, nhân viên có thể trình bày cụ thể hơn:

• “Tôi đã xác định được hai phương án nhưng cần anh/chị hỗ trợ làm rõ tiêu chí ưu tiên.”
• “Tôi hiểu mục tiêu, nhưng chưa có kinh nghiệm sử dụng công cụ này.”
• “Tôi có thể tự triển khai, nhưng cần phản hồi tại hai mốc quan trọng.”
• “Tôi đang gặp rào cản về nguồn lực và muốn trao đổi về phương án xử lý.”

Giao tiếp theo cách này giúp cuộc trao đổi tập trung vào giải pháp và tạo điều kiện để người quản lý hỗ trợ đúng nhu cầu.

4. Tập trung vào phạm vi có thể ảnh hưởng

Trong bất kỳ tổ chức nào cũng tồn tại những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của một cá nhân. Tuy nhiên, việc tập trung quá nhiều vào các yếu tố đó có thể làm giảm động lực hành động. Người có năng lực tự lãnh đạo tập trung vào những việc mình có thể tác động, chẳng hạn cách chuẩn bị, chất lượng đề xuất, cách giao tiếp, khả năng xây dựng quan hệ và mức độ kiên trì. Mỗi hành động nhỏ trong phạm vi ảnh hưởng có thể tạo ra những thay đổi lớn hơn theo thời gian.

5. Thường xuyên phản tư và điều chỉnh

Self Leadership không phải là một năng lực đạt được sau một lần học. Nó được hình thành qua quá trình quan sát bản thân, hành động, nhận phản hồi và điều chỉnh. Sau mỗi nhiệm vụ hoặc quyết định quan trọng, cá nhân có thể tự hỏi:

• Điều gì đã diễn ra tốt?
• Tôi đã phản ứng như thế nào khi gặp áp lực?
• Giả định nào của tôi chưa chính xác?
• Tôi đã sử dụng tốt các nguồn lực hiện có chưa?
• Tôi cần yêu cầu sự hỗ trợ gì trong lần tiếp theo?
• Tôi sẽ thay đổi cách tiếp cận ra sao?

Quá trình phản tư giúp mỗi người từng bước hiểu rõ bản thân và nâng cao chất lượng quyết định.

Vai trò của nhà lãnh đạo trong việc phát triển Self Leadership

Mặc dù tự lãnh đạo bắt đầu từ mỗi cá nhân, tuy nhiên môi trường tổ chức có ảnh hưởng lớn đến khả năng năng lực này được phát huy. Nếu nhân viên được khuyến khích nêu vấn đề nhưng thường xuyên bị chỉ trích khi đặt câu hỏi, họ sẽ dần lựa chọn im lặng. Nếu mọi sai sót đều bị xem là thất bại cá nhân, nhân viên sẽ có xu hướng né tránh quyết định.

Để xây dựng một đội ngũ chủ động, nhà lãnh đạo cần tạo ra môi trường nơi nhân viên cảm thấy an toàn khi:

• Thừa nhận điều mình chưa biết
• Yêu cầu sự hướng dẫn
• Đề xuất cách làm mới
• Nêu lên rủi ro
• Trao đổi về những khó khăn
• Chịu trách nhiệm và học hỏi từ sai sót

Khi nhân viên gặp vấn đề, người lãnh đạo cũng cần tránh ngay lập tức đưa ra toàn bộ lời giải. Những câu hỏi huấn luyện như “Bạn đã cân nhắc những phương án nào?”, “Bạn nghĩ rào cản lớn nhất là gì?” hoặc “Bạn cần tôi hỗ trợ điều gì?” sẽ giúp nhân viên phát triển khả năng suy nghĩ độc lập.

Tổ chức có thể làm gì để thúc đẩy Self Leadership?

Trao quyền mà thiếu định hướng có thể dẫn đến sự thiếu nhất quán. Vì vậy, tổ chức cần tạo ra sự rõ ràng trước khi kỳ vọng nhân viên hành động độc lập. Một môi trường hỗ trợ Self Leadership thường có các yếu tố:

• Định hướng chiến lược rõ ràng: Nhân viên cần hiểu mục tiêu chung, các ưu tiên quan trọng và những nguyên tắc định hướng quyết định. Khi chiến lược rõ ràng, họ có thể chủ động hơn mà vẫn duy trì sự đồng bộ.
• Quyền hạn và trách nhiệm được xác định: Mỗi người cần biết những quyết định nào mình có thể tự đưa ra, khi nào cần tham vấn và khi nào cần xin phê duyệt. Sự rõ ràng này giúp giảm do dự và hạn chế rủi ro.
• Văn hóa phản hồi và học hỏi: Phản hồi thường xuyên giúp nhân viên điều chỉnh hành vi trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng. Một văn hóa học hỏi cũng giúp mọi người nhìn nhận sai sót như dữ liệu để cải thiện, thay vì lý do để né tránh trách nhiệm.
• Nhà quản lý biết huấn luyện: Nhà quản lý cần chuyển dần từ vai trò người đưa ra mọi câu trả lời sang người giúp nhân viên phát triển khả năng tự tìm câu trả lời. Điều này giúp hình thành một đội ngũ có năng lực giải quyết vấn đề, đồng thời giảm sự phụ thuộc quá mức vào cấp quản lý.

Từ thụ động sang chủ động

Môi trường làm việc hiện đại đòi hỏi mỗi cá nhân phải hành động nhanh hơn, thích ứng tốt hơn và chịu trách nhiệm cao hơn. Đồng thời, bối cảnh này cũng tạo ra nhiều cơ hội để nhân viên đóng góp ý nghĩa, mở rộng tầm ảnh hưởng và phát triển nhanh hơn. Self Leadership nằm ở trung tâm của sự chuyển đổi đó.

Năng lực tự lãnh đạo giúp mỗi người vượt qua sự không chắc chắn với tâm thế vững vàng hơn, sử dụng hiệu quả các nguồn lực đang có và chủ động xây dựng điều kiện cần thiết để thành công.

Đối với tổ chức, phát triển Self Leadership là bước quan trọng để hình thành một lực lượng lao động có khả năng thích ứng, tinh thần trách nhiệm và năng lực hành động độc lập. Khi mỗi cá nhân biết lãnh đạo bản thân, tổ chức có thể vận hành nhanh hơn mà vẫn duy trì được sự đồng bộ và hiệu quả.

Trong một thế giới liên tục thay đổi, lợi thế bền vững có thể bắt đầu từ một chuyển dịch rất căn bản: chuyển từ chờ đợi sự chỉ dẫn sang chủ động định hình con đường phía trước.

>>> Hãy kết nối ngay với Blanchard Vietnam để khám phá các giải pháp giúp lãnh đạo xây dựng đội ngũ chủ động, nâng cao tinh thần trách nhiệm và phát huy năng lực tự lãnh đạo ở mọi cấp độ trong tổ chức.